KAĞIZMAN NEDEN BİR CİTTASLOW (SAKİN ŞEHİR) OLMASIN

Alper Yalçın

Öğretmen

            Cittaslow kavramı ile tanışmam İzmir’in şirin ilçesi Seferihisar ile ilgili görsel medyada çıkan çevre haberleri sayesinde oldu. Özellikle de bu güzel ilçenin kıyı şeridinde kurulmaya çalışılan balık çiftlikleri ve bunlara yönelik olarak da yerel halkın ve sivil toplum kuruluşlarının haklı mücadeleleri dikkatimi son bir yıldır çeker oldu. Seferihisar ile ilgili olarak en son 26 Eylül 2011 tarihli Milliyet gazetesinde Mehveş EVİN’ in kaleme aldığı “Sakin şehir üniversite oluyor” adlı yazısı bir taraftan bu güzel ilçeye daha da yoğunlaşmama neden olurken öte taraftan da doğup büyüdüğüm ve yaşadığım ilçemle ilgili olarak da aynı şeylerin “Neden Olması Gerektiğini Düşünmeye” başladım. Hatta bu konuda yapılanlara destek olabilme adına sanal ortamda Seferihisar Cittaslow Gönüllüsü olmak için müracaat ettim. Seferihisar Belediyesi’nin ve Belediye Başkanı Sayın Tunç Soyer’in bu konuyla ilgili yaptığı çalışmalar ve projeler ile ilgili benzer uygulamaların, ilçemiz Kağızman içinde yapılabileceği izlenimi verdi. Özellikle Mehveş EVİN’in yukarıda bahsetmiş olduğum yazısında Isparta-Yalvaç, Kırklareli-Vize, Antalya-Kaş, Van-Gevaş, ve Urfa-Halfeti’nin Yeni Cittaslow aday şehirleri olacağı ile ilgili haberi, sosyal sorumlulukları olan biz Kağızmanlıların ve Kağızman’a gönül verenlerin bazı adımları atmada geç kaldığımızı bile gösterdi.

            Şimdi kısaca “Sakin Şehir” ne demek öncelikle ona bir göz atalım sonrasında da güzel ilçemizin potansiyellerinden hareketle neler yapılabileceği üzerinde biraz kafa yoralım.

Cittaslow Nedir?

            Kısaca “yaşamın kolay olduğu kentlerin uluslararası ağı” diye ifade edebiliriz. Bir network aslında. Globalleşen dünyamızda ye­rel kimliğini ve özelliklerini koruyarak dünya sahnesinde yer almak isteyen kasabaların ve kentlerin katıldığı bir birliktir. Bu birlikteliğe üye olan şehirler gelişmenin ve ilerlemenin çevreye ve doğaya saygılı kalarak da mümkün olabileceğini göstermektedir.

            İtalyanca Citta (Şehir) ve İngilizce Slow (Yavaş) kelimelerinden oluşan Cittaslow Sakin Şehir anlamında kullanılmaktadır. Cittaslow Ağı, küreselleşmenin şehirlerin dokusunu, sakinlerini ve yaşam tarzını standartlaştırmasını ve yerel özelliklerini ortadan kaldırmasını engellemek için Slow Food[1] hareketinden ortaya çıkmış bir kentler birliğidir. Küreselleşmenin yarattığı homojen mekanlardan biri olmak istemeyen, ye­rel kimliğini ve özelliklerini koruyarak dünya sahnesinde yer almak isteyen kasabaların ve kentlerin katıldığı bir birliktir.

            Şehirlerin hangi alanlarda önemli ve özel olduklarını düşünmeleri ve bu özelliklerini korumak için strateji geliştirmeleridir. Şehrin dokusunun, renginin, müziğinin ve hikayesinin uyum içinde, şehir sakinlerinin ve ziyaret edenlerin zevk alabilecekleri bir hızda yaşanmasıdır. Yerel zanaatları, tatları ve sanatları sadece eskilerin hatırlayabildiği kavramlar olmaktan çıkarmak için bunları çocuklarımızla ve misafirleri­mizle paylaşmaktır. İnsanların kendi sağlıklarını ön planda tutmalarıdır. Bunu gerçekleştirmek için, hava, gürültü, ışık ve elektromanyetik kirliliklerin sürekli kontrol edilmesi ve sağlığı tehdit et­meyecek boyutta tutulmasıdır. Çöp toplama saatlerinden ilaçlamaya kadar birçok konuda önlem almak ve uygulamaktır. Yerel üreticileri desteklemek ve onların ürünlerini satabilecekleri satış merkezleri oluşturmaktır. Çevreye ve insana zararlı olmayan al­ternatif ve yenilenebilir enerji kaynaklarının teşvik edilmesidir. Belki de en önemlisi bir şehrin, dünyada binlerce birbirinin aynı şehirden kendini farklılaştırmasıdır.

            Cittaslow hareketi 1999 yılında İtalya’da Greve in Chianti'nin eski belediye başkanı Paolo Saturnini'nin vizyonu doğrultusunda ortaya çıkmıştır. Paolo Saturnini yaşam kalitesini yükseltmek amacıyla kentlerin kendilerini değerlendirmelerini ve farklı bir kalkınma modeli ortaya koymaları fikrini ulusal boyuta taşımıştır. İdealleri kısa zamanda Bra (Francesco Guida), Orvieto (Stefano Cimicchi) ve Positano (Domenico Marrone) belediye başkanları ve Slow Food başkanı Carlo Petrini tarafından benimsenmiştir. Günümüzde 23 ülkede 141 üyeye yayılan Cittaslow hareketinin amacı Slow Food felsefesini kentsel boyuta taşımaktır.

Cittaslow Ne Değildir?

            Geriye gitmek ya da eskide yaşamak değildir. Şehrin değerlerine, esnafına, halkına sahip çıkması ve bunu gelecek nesillerle paylaşmasıdır.

            Arabaya binmeyi yasaklamak değildir. Ancak, araçların girmediği, şehir sakinlerinin ve şehri ziyaret edenlerin rahat bir nefes almak için dinlenebilecekleri alanlar yaratmaktır.

            Teknolojiye karşı çıkmak değildir. Tam tersine, belediye hizmetlerinin internet ortamına taşınması ve kent halkının bu hizmetlerden yararlanabilmeleri için eğitilmesidir.

            Daha yavaş yemek değildir. Ancak daha sağlıklı olan yerel besinlerin, organik ürünlerin ve yemeklerin özendirilmesidir. Okullarda çocuklarımıza tat ve beslenme üzerine eğitim programları düzenlemektir.

Hangi Ülkede Kaç Cittaslow Var?

            Avustralya (3), Avusturya (3), Belçika (4), Kanada (2), Çin (1), Danimarka (1), Finlandiya (1), Fransa (1), Almanya (9), İngiltere (6), Macaristan (1), İtalya (69), Hollanda (3),Yeni Zellanda (1), Norveç (3), Polonya (6), Portekiz (5), Güney Afrika Cumhuriyeti (1), Güney Kore (7), İspanya  (6), İsveç (1), İsviçre (1), Türkiye (5), Birleşik Devletler (3).

Türkiye’deki Cittaslow’lar

            Seferihisar Türkiye’nin ilk “sakin şehir(Cittaslow)” ünvanına sahip belediyesidir. Bunun dışında Muğla-Akyaka, Çanakkale-Gökçeada, Aydın-Yenipazar ve İzmit-Taraklı da Cittaslow’a başvurup birliğe üye olan diğer şehirler.

Türkiye’deki Cittaslow’ların Bu Statüyü Elde Etmesinde Öne Çıkan Temel Özellikleri Neler?

            Akyaka’nın Özel Çevre Koruma Bölgesi olması ve biyoçeşitliliği, Taraklı’nın karakteristik mimari yapısı ve restore edilen çok sayıda binası, Yenipazar’ın Türkiye çapında ünlü pidesi başta olmak üzere yerel yemekleri, Gökçeada’nın ise adada organik üretim yapılması, “Sakin Şehir” statüsünü kazanmalarındaki en önemli etkenler olduğunu görüyoruz.

Cittaslow Olan Seferihisar Ne Yaptı? Neler Değişti?

            Türkiye’nin ilk “sakin şehir(Cittaslow)” ünvanına sahip olan Seferihisar da neler yapıldığına kısaca bir göz attığımızda şunlar karşımıza çıkıyor: Seferihisar Belediyesi’nin eski belediye binası yerel ürünlerin satışı için kadınlara bedelsiz olarak tahsis edilmiş. Burada kadınların ürettikleri organik tarım ürünlerinin yanında gıda ürünlerinin de satışını yapmaları sağlanmış. Daha sonra kadın pazarları kurularak bu ürünleri pazarlarda satışa sunmalarının yolu açılmış. Bu çok büyük bir ilgi görür. Çünkü, insanlar doğal olarak üretilen ürünlere rağbet göstermeye başlamışlar. Seferihisar’ın kadınları üretken hale gelmiş. Ayrıca sokak sağlıklaştırmaları yapılmış. Eski, kırık, dökük, sıvasız, boyasız evler restore edilerek ve çevre düzenlemesi yapılarak sokakların, caddelerin güzel bir görünüm kazanmaları sağlanmış. İlçede güvenli ulaşım ve trafik için projeler geliştirilmiş ve uygulamaya başlanmış. Yerel ürünleri destekleyerek, organik tarımın gelişmesini teşvik edilmiş.

Küçük ama anlamlı birkaç proje: Seferihisar’daki ilköğretim okullarında bir uygulama başlatılır. Belediye gerekli malzemeyi verir, öğrenciler de okullarının bahçesinde sebze yetiştirir ve bunları pazarlarda kendileri satıp, alın terleriyle ilk paralarını kazanırlar.

Seferihisar Belediyesi ve Belediye Başkanı köylülerin ürettikleri enginarları daha yüksek fiyatla satabilmesi için ön ayak olurlar. Enginarlar, soyulup kavanozlara konarak sanayi ürününe dönüştürülür ve böylece üreticisine daha çok para kazandırır. Bunu öğrenen bir Alman firması, bu yıl belediyeye başvurup iki bin kavanoz enginar sipariş eder.

Cittaslowa Üyelik İçin Kriterler Nelerdir?

            Sakin şehirler Birliğine üyelik süreci, başvuran belediyenin, kentinin bir takım kıstaslar açısından kendini değerlendirmesi ve puanlaması ile başlıyor. Üyeliğe kabul edilmek için puanların en az %50’sini almak  ve üyelik başvurusunun kabul edilmeden önce Sakin Şehirler Birliği’nin ülke temsilciliği (Türkiye için Seferihisar Belediyesi) tarafından değerlendirilmesi gerekiyor.

Burada dikkate alınan kriterleri birkaç başlık altında en önemlilerini vermek gerekirse;

Çevre Politikaları:

1. Hava, su ve toprağın kalitesinin, yasa tarafından belirtilen parametrelerde olduğunun belgelenmesi,

2. Kentsel çöp ve özel atıkların ayrıştırılarak toplanmasının teşvik edilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik projeler

3. Kentsel ya da toplu kanalizasyon için, atık su arıtma tesisinin bulunması

Altyapı Politikaları:

1. Tarihi merkezlerin ve/veya kültürel ve tarihi değer çalışmalarının geliştirilmesi ve ıslah edilmesi için planlar

2. Güvenli ulaşım ve trafik için planlar

3. Aile yaşantısını kolaylaştıran ve yerel aktivitelere olanak sağlayan programların teşvik edilmesi (eğlence ve spor faaliyetleri, okul ve aile arasında bağ oluşturmayı amaçlayan aktiviteler, yaşlılar ve kronik hastalar için ev yardımı da dahil olmak üzere çeşitli yardımlar, sosyal tesisler, belediye çalışma saatlerinin düzenlenmesi, umumi tuvaletler)

4. Vasıflı yeşil alanların asgari teçhizata sahip olması ve hizmet altyapıları (yeşil alanların birbiriyle bağlantıları, oyun sahaları, vb.)

5. Ticari malların dağıtımı ve “doğal ürünler için ticari merkezler” oluşturulması için plan

6. Mağaza sahipleriyle, zor durumda olan vatandaşlarla ilgilenme ve yardım etme üzerine mutabakat: “dost mağazalar”

7. Bozulmakta olan kentsel alanların ve şehrin yeniden kullanılmasına yönelik projelerin iyileştirilmesi.

Kentsel Kalite için Teknolojiler ve Tesisler

1. Biyomimari için büro ve biyomimarinin teşvik edilmesi yönündeki bilgilendirme projesi için görevlendirilen personelin eğitimi için programlar

2. Şehri, fiber optik kablolar ve kablosuz sistemler için teçhiz etmek

3. Vatandaşlara hizmet sağlamak için planlar (Belediye hizmetlerinin internet üzerinden duyurulması, vatandaşlar için internet tabanlı bir belediye ağı oluşturulması ve vatandaşların bu ağı kullanmaları yönünde eğitilmeleri)

Yerel Üretimi Korumak

1. Organik tarımcılığın geliştirilmesi için projeler

2. Esnaf ve zanaatkârlar tarafından üretilen ürünlerin, eşya ve el işlerinin kalitesinin sertifikalandırılması

3. Yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan esnaf ve zanaatkârların ve/veya el işi ürünlerinin korunması ve himayesine yönelik programlar

4. Organik ve/veya yerel topraklarda üretilmiş ürünlerin kullanılması ve restoranlar, okul kafeteryaları ve himaye altındaki yapılarda yerel geleneklerin muhafaza edilmesi

5. Yerel ürünlerin tespit edilmesi ve bu ürünlerin ticarileşmesi için destek (pazarlarda yerel ürünler için yer ayırılması vb.)

6. Şehirdeki ağaçların sayılması ve büyük ya da “tarihi ağaçların” değerinin arttırılması

7. Yerel kültürel etkinliklerin teşvik ve muhafaza edilmesi

8.  Kent ve okul bahçelerinin geleneksel yöntemlerle yetişmiş yerel ekinler için geliştirilmesi

Misafirperverlik

1. Turist bilgisi ve nitelikli misafirperverlik için eğitim kursları

2. Tarihsel merkezlerde, yol gösteren turist güzergâhları ile birlikte, turist işaretlerinde uluslararası işaretlerin kullanılması

3. Ziyaretçilerin şehre yaklaşmalarını ve bilgi ve hizmetlere erişimlerini kolaylaştırıcı resepsiyon yönergeleri ve projeleri (otopark, resmi kurumların açılış saatlerinin uzatılması/esnetilmesi, vb.), özellikle takvimlendirilmiş etkinlikler için

Farkındalık

1.Vatandaşlara Cittaslow olmanın amaçları ve prosedürleriyle ilgili bilgi sağlayan kampanyalar

2. “Yavaş” felsefesini kazanmada sosyal yapıların dâhil edilmesi için programlar ve Cittaslow projelerinin uygulanması. Özellikle; eğitsel bahçe ve parklar, kitap olanak ve hizmetleri ve bitkilerin tohumlarının korunması projelerine katılım

3. Slow City ve Slow Food faaliyetlerinin yaygınlaştırılması için programlar

Kağızman’daki Potansiyel

            İlçemizde mevcut potansiyellerimiz nelerdir diye düşündüğümüzde ilk etapta hemen hemen her Kağızmanlının aklına gelebilecek, dolayısıyla geliştirilmesi, korunması ve geleceğe taşınması gereken sosyal, kültürel, tarihi ve iktisadi kaynaklarımızdan belli başlıcaları:

1- Yüzyılı aşkın bir süredir faal olan ve şehrimizi dört bir taraftan birbirine bağlayan ve belki de Kağızman’ı Kağızman yapan sulama kanallarımız(yerel ifade ile harklarımız). Kağızman’da şehrin tamamını bir ağ şeklinde saran ve tarımsal amaçlı kullanılan bu sulama kanallarının bir benzeri de bildiğim kadarıyla Van’ın Erciş ilçesinde bulunmakta. Bağ ve bahçelerimizin hayat damarları olan bu kanalların aynı zamanda insanı mest eden sesi ve görüntüsü maalesef kıymet bilinmiyor. Nihayetinde bilinçsizce bu kanallara boşaltılan çöpler ve kanalizasyon artıkları insan ve çevre sağlığı açısından tehlikeli olabiliyor. Konu ile ilgili olarak üniversitelerin sinema-televizyon bölümleri ile irtibata geçerek amatörce de olsa kısa metrajlı belgeseller hazırlanarak bunların bölgesel ve ulusal kanallarda yayınlanması sağlanabilir. Hatta ilk belgeselin ismi bile hazır: “Kar Suyunun Meyve Bahçesine Yolculuğu”

2-Şehrimizin kendisi. Aslında tarihi geçmişe dayanan geniş caddeleri ve kaldırımları. Ancak son zamanlarda yanlış uygulanan imar planları ve imara açılan yeni yerler ile şehir merkezi bu özelliğini yitirmekte. Ve ne yazık ki Kağızman şehir merkezi yanlış yapılanmalar nedeniyle özellikle yazın yaşanabilir olmaktan gitgide uzaklaşmaktadır. Eğer ciddi önlemler alınmaz ise Kağızman’da yaşayıp da Kağızman’ı Kağızman yapan değerlerin en önemlilerinden olan bağ ve bahçelerimizi yok olma süreci daha da hızlanacak.

3-Başta Uzun Elması olmak üzere şehrimize mahsus sayısı onlarca ifade edilen, günümüzde yaşam alanları gittikçe daralan ve yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalan elmalarımız ve armutlarımız başta olmak üzere zengin meyve çeşitliliğimiz.

4- İlçemizde yoğun bir şekilde üretimi yapılan kayısıcılığın ticari değerinin zenginleştirilmesi ve ürün çeşitliliğinin sağlanması. Bu konuyla ilgili olarak Malatya’da üretimi yapılan ve ana maddesi kayısı olan yaklaşık otuzun üzerinde farklılaştırılmış ürün olduğunu hatırlatmak gerekir(Kayısı pestili, kayısı döneri vb.).

5- Başta Kağızman Lalesi (Tulipa kaghyzmanica) olmak üzere, yöreye özgü zengin bitki örtüsünün tespiti ve bunların yapılacak çalışmalarla ticari değerlerinin öne çıkartılması.

6- Yerel yemeklerimiz ve ilçemizde yetişen meyvelerimizle yapılan ilçeye özgü yaş ve kuru damak tatlarımız (Köme, pestil, basmacık vd.).

7-Hak ettiği değerden çok uzakta olan arıcılığımız ve bu konuda her türlü iktisadi örgütlenmeden gerektiği kadar nasibini alamamış arıcılarımız.

8-Kağızman ilçemizin tarihi yerleri. Bunlar özellikle genç kuşakların tarihsel belleklerini diri tutmada önemli unsurlarımızdır. Her zaman dost meclislerinde dile getiririm: Kağızman’ın kurtuluşunda önemli şahsiyetlerden biri olan rahmetli Ali Rıza ATAMAN’ın bir dönem yaşadığı ve şu anda da akrabalarının yaşamaya devam ettiği tarihi bina bir şekilde değerlendirebilir. Örnek olarak “Kağızman Kültür Evi” olması için çalışmalar yapılabilir(Bu konuda Gülsen ATAMAN Hanımefendi başta olmak üzere tüm yakınlarının engin hoşgörüsüne sığınarak bu teklifi dile getiriyorum). Bu konuyla ilgili olarak ayrıca günümüzde İlçe Milli Eğitime bağlı olarak faaliyet yürüten Meslek ve Teknik Eğitim Merkez Müdürlüğü’nün kullandığı ve Taşkışla Binası olarak adlandırılan ve yapılmaya başlanıldığı tarihi dikkate aldığımızda yüzyılı aşkın bir geçmişi olan tarihi bina “Kağızman Müzesi” haline getirilebilir. Bu binanın özellikle dışarıdan bakıldığında mimari yapısının kendisine aşık eden bir havası olduğunu da söylemem gerekir.

Tarihsel zenginlikler açısından Geçivan Kalesi, Camuşlu Yazılı Kaya Resimleri, Çengilli Kilisesi vd. değerlendirilmesi gereken diğer tarihi zenginliklerimizdir.

9- Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde bahsi geçen ve şehre ismini veren “Hacı Kağızman”.

10-Türk Edebiyatı açısından gerektiği kadar ilgi ve alaka görememiş olan bir diğer zenginlik kaynağımız “Şair Hıfzı” ve diğer şair, yazar, sanatçılar.

Neler Yapılabilir?

            Öncelikle “Sakin Şehir” statüsü kazanabilmek için belirlenmiş olan kriterleri dikkate alınarak profesyonelce oluşturulacak “Kağızman Vizyonu” ile yerel örgütler başta olmak üzere sivil toplum kuruluşları öncülüğünde sakin kent bilgilendirme çalışmaları yapılmalı, bu konuda bilinçli bir kamuoyu oluşturulmalı. Buna paralel olarak “Sakin Şehir” Birliğine üye olmak için çalışmalar başlatılmalı.

            Kağızman şehrimizin kendi farklılıklarının farkına vararak, yerel kimliğini ve özelliklerini koruyarak sırasıyla öncelikle bölgemizde, ülkemizde ve dünyamızda ön plana çıkarılması sağlanmalı.

            Türkiye’de “Sakin Şehir” statüsü kazanan başta Seferihisar Belediyesi olmak üzere diğer dört belediyenin de destek olmaları sağlanmalı ve bunların tecrübelerinden faydalanma yoluna gidilmeli. Bu kapsamda yılda bir kez düzenlenen ve Cittaslow’un en büyük organizasyonu olarak kabul edilen “Cittaslow Genel Kurulu” 2013 yılı Haziran ayında Türkiye’de, İzmir’de, Seferihisar’da yapılacak olmasının avantajlarından yararlanma yoluna gidilmeli.

            Kağızman’ın “Sakin Şehir” statüsü kazanabilmesi atacağı her adımın aslında ilçenin yerel kalkınmasını sağlayacağı bilinmeli.

            “Kağızman’daki yaşamı kolaylaştırabilme ve yaşanabilir bir Kağızman için”, Kağızmanlı olsun ya da olmasın kalbi Kağızman için atan başta sosyal sorumluluk sahiplerine, karar verici posizyonundaki idareciler olmak üzere herkesin bu konuda ortak akla, işbirliğine, iyi niyetli adımlarına ihtiyacımız var. Bu kapsamda başta Kağızman halkı, Kars Valiliği, Kağızman Kaymakamlığı, ilçe Belediyesi, Kafkas Üniversitesi, meslek odaları ile sivil toplum kuruluşlarının aynı hedef için ortak hareket eden birer paydaş anlayışı içerisinde birbirlerine destek olmaları gerekmektedir. Büyük işler küçük ve iyi niyetli adımlarla başlar. Nihayetinde Seferihisar’ın bu yolculuğu 2007 yılında bir “mail” ile başlamıştır.

Yararlanılan Kaynaklar

http://www.cittaslow.org/

http://www.cittaslowturkiye.org/

http://www.seferihisar.bel.tr/

http://www.cittaslowseferihisar.org/

http://www.slowfoodanadolu.com/

http://gundem.milliyet.com.tr/sakin-sehir-universite-oluyor/gundem/gundemyazardetay/26.09.2011/1443072/default.htm

http://www.gokceadarehberim.com

http://www.akyaka.bel.tr/cittaslow.html

http://cadde.milliyet.com.tr/2011/07/22/YazarDetay/1293959/-cittaslow-boyle-bir-sey

--------------------------------------------------------------------------------

* Kafkas Üniversitesi Kağızman Meslek Yüksek Okulu Öğrt. Gör.